Di tích lịch sử: Nhà cao phố cũ

Đó là tên gọi ngôi nhà xây hai tầng tại một dãy phố thuộc khối 8, thị trấn Đình Lập, huyện Đình Lập, tỉnh Lạng Sơn. Ngôi nhà được xây năm 1924, có diện tích nền là 130m2, tường nhà xây bằng gạch chỉ loại cổ có kích thước là 0,07mx 0,12mx 0,25m màu xanh xám, loại gạch chỉ có ở vùng núi được nung bằng cỏ dàng dàng, khuôn khổ các viên gạch rất đồng đều và có độ bền rất cao. Hai bức tường phía trước và sau nhà cao 5,6m, các hoành, rui, mè được làm bằng gỗ nhóm 1 rất bền vững, mái lợp ngói âm dương. Nền nhà được làm bằng đất nện, tường phía trước được trổ một cửa đi và hai cửa sổ nhỏ, cầu thang bằng gỗ, được thiết kế một tầm có tay vịn đặt sát mép tường bên trái nhà và có hướng từ giữa nhà đi ra cửa. Ngôi nhà được làm theo hướng đông tây: Cửa chính quay hướng đông, tường sau nhà sát sườn đồi (Trên đỉnh đồi có đồn Đình Lập rất lớn, chỉ cách ngôi nhà khoảng gần 200m), toàn bộ kết cấu ngôi nhà đặc trưng cho kiểu kiến trúc của người Hoa do một Hoa kiều xây dựng để kinh doanh buôn bán và kinh doanh sòng bạc. Từ đó, dần dần hình thành một dãy phố đầu tiên của thị trấn Đình Lập thuở trước và bởi đây là ngôi nhà xây hai tầng duy nhất và cao nhất thời bấy giờ nên mọi người qua lại quen gọi là Nhà cao phố cũ để phân biệt với các ngôi nhà khác trong phố, tên gọi Nhà cao phố cũ tồn tại từ đó cho đến ngày nay.

Nếu đi từ trung tâm thị trấn Đình Lập khoảng 200m trên đường số 4B theo hướng về thành phố Lạng Sơn sẽ gặp một đường cái lớn rẽ về phía bắc gần 100m đến một dãy phố, đây là dãy phố được hình thành gần như là sớm nhất Đình Lập, ở chính giữa phố có một ngôi nhà hai tầng kiểu cổ có kiến trúc đặc trưng của người Hoa, đó là Nhà cao phố cũ, ta có thể đến Nhà cao phố cũ bằng nhiều đường hướng khác nhau và bằng đủ các loại phương tiện giao thông đường bộ.

Sự kiện lịch sử xảy ra tại Nhà cao phố cũ là ngày 06 tháng 08 năm 1946, chi bộ đầu tiên của tỉnh Hải Ninh được thành lập (Đình Lập lúc đó là một Châu – đơn vị hành chính tương đương cấp huyện – của tỉnh Hải Ninh khi tỉnh Hải Ninh được thành lập vào năm 1906, đến năm 1940 huyện Đình Lập tách khỏi tỉnh Hải Ninh để sáp nhập thành một huyện của tỉnh Lạng Sơn, năm 1945 huyện Đình Lập lại nhập trở về tỉnh Hải Ninh, từ năm 1979 đến nay huyện Đình Lập thuộc tỉnh Lạng Sơn) và ngay sau đó đã nhanh chóng phát triển, được cấp trên công nhận là Ban cán sự tỉnh Hải Ninh, đồng thời Xứ uỷ Bắc Kỳ quyết định thành lập Uỷ ban kháng chiến tỉnh Hải Ninh.

Chúng ta cần nhớ lại thời điểm lúc bấy giờ vừa diễn ra cuộc tổng tuyển cử toàn quốc lần đầu tiên được tổ chức ngày 06 tháng 01 năm 1946, hoà chung không khí vui mừng cùng đồng bào cả nước, đồng bào các dân tộc Đình Lập thực hiện quyền công dân đi bỏ phiếu lựa chọn và bầu những đại biểu xứng đáng tham gia hội đồng nhân dân và Quốc hội nước Việt nam dân chủ cộng hoà, cuộc tổng tuyển cử đã thành công tốt đẹp. Trong bối cảnh đó, bọn thực dân Pháp và bọn phản động tay sai vội vã câu kết với nhau hòng bóp chết chính quyền non trẻ đã và đang lãnh đạo cách mạng Việt nam. Ngày 28 tháng 02 năm 1946, tại Trùng Khánh, Trung Quốc một hiệp ước đã được ký kết giữa Hoa và Pháp, trong đó có điều khoản thoả hiệp ghi nhận quân Pháp được quyền thế chân quân Tưởng Giới Thạch ở bắc Đông Dương, điều đó đã bộc lộ rõ mưu toan của thực dân Pháp quyết xâm lược nước ta một lần nữa. Trước tình hình đó, một yêu cầu khách quan cấp thiết đòi hỏi phong trào cách mạng ở Đình Lập phải có tổ chức Đảng lãnh đạo và đòi hỏi đó là rất phù hợp với tình hình cách mạng. Được sự chỉ đạo trực tiếp của Trung ương và Xứ uỷ Bắc Kỳ, vào tháng 5 năm 1946 Hội nghị Hải – Lạng (gồm hai tỉnh Hải Ninh và Lạng Sơn) được tổ chức tại Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn, do các đồng chí Trần Cung và Hoàng Kiên chủ trì, về phía Đình Lập có hai đồng chí là Hoàng Minh Huấn và Đặng Văn Niệm. Một trong những nội dung chính đặt ra trong chương trình nghị sự và được hội nghị thảo luận nhất trí là vấn đề tăng cường cán bộ cho phong trào cách mạng tỉnh Hải Ninh.

Thực hiện Nghị quyết trên, Xứ uỷ Bắc Kỳ đã phái một đoàn cán bộ chủ chốt gồm các đồng chí Hoàng Chính, Nguyễn Xuân Chúc, Đàm Quang Thìn tăng cường cho cơ sở cách mạng huyện Đình Lập. Bước đầu đặt nền móng nhằm xây dựng các cơ sở Đảng, lãnh đạo chính quyền và quần chúng nhân dân, hướng ngay vào việc triển khai mọi mặt về nhân tài, vật lực chuẩn bị chống trả các cuộc tấn công xâm lược của thực dân Pháp. Chỉ trong một thời gian ngắn việc gây dựng cơ sở cách mạng ở một số xã của Đình Lập đã hoàn thành và được củng cố để thúc đẩy phong trào cách mạng đi lên.

Tháng 7 năm 1946 khi quân Tưởng đánh chiếm được Móng Cái, Bình Liêu, Đầm Hà, Hà Cối, thì thực dân Pháp cũng xua quân đánh chiếm tỉnh Hải Ninh bằng máy bay và tàu chiến từ cửa biển Vạn Hoa, đổ bộ vào theo thoả thuận của hiệp ước Hoa – Pháp. Ở một mũi tiến quân khác, quân Pháp đã đánh chiếm thị xã Lạng Sơn, thị trấn Đồng Đăng và thị trấn Lộc Bình…Để đánh chiếm Đình Lập, đường số 4 và đường số 13, thực dân Pháp đã thu dụng bọn tàn quân Tưởng, bọn thổ phỉ và các đảng phái phản động việt gian cùng bọn tề ngụy tay sai, nham hiểm hơn nữa là thực dân Pháp lập ra cái tổ chức gọi là “Xứ Nùng tự trị” dựng tên Voòng A Sáng cầm đầu, nhằm chia cắt lực lượng cách mạng từ bên trong phá hoại công cuộc kháng chiến cứu nước của dân tộc ta.

Để đối phó với âm mưu của địch và đáp ứng yêu cầu tình hình thực tế, Xứ ủy Bắc Kỳ quyết định chọn Đình Lập làm căn cứ đặt trụ sở chỉ đạo phong trào cách mạng, làm chỗ dựa vững chắc cho hoạt động và phát triển phong trào quần chúng, hạn chế bước tiến quân của địch thực hiện kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh trên vùng Đông Bắc. Đầu tháng 8 năm 1946, Xứ ủy Bắc Kỳ phái tiếp cán bộ đến Đình Lập tăng cường để củng cố phong trào cách mạng. Nhằm tăng cường sự lãnh đạo tập trung chặt chẽ, trong bối cảnh đó, ngày 6 tháng 8 năm 1946 tại Nhà cao phố cũ chi bộ đầu tiên của tỉnh Hải Ninh chính thức ra đời, gồm các đồng chí Hoàng Chính, Nguyễn Xuân Chúc, Bế Giang Đông, đồng chí Hoàng Chính được bầu làm bí thư. Sau khi ra đời, chi bộ đảng đã nhanh chóng phát triển, được cấp trên công nhận là Ban cán sự tỉnh Hải Ninh, đồng thời, quyết định thành lập Ủy ban kháng chiến hành chính thống nhất của tỉnh, do đồng chí Nguyễn Xuân Chúc làm chủ tịch và cử đồng chí Nguyễn Văn Giang làm chủ nhiệm Việt Minh tỉnh. Sự kiện chi bộ đảng cộng sản đầu tiên của tỉnh Hải Ninh ra đời tại Nhà cao phố cũ Đình Lập là rất quan trọng trong quá trình chỉ đạo trực tiếp của Trung ương và Xứ ủy Bắc Kỳ đối với phong trào cách mạng ở Đình Lập, là mốc son ghi nhận sự phát triển và trưởng thành của phong trào quần chúng cách mạng, là nét chấm phá cho công tác gây dựng cơ sở đảng và tiếp tục phát triển phong trào cách mạng ở Đình Lập.

Điều đặc biệt quan trọng cần phải đề cập đến là quyết định chọn Nhà cao phố cũ làm nơi ghi nhận sự kiện trọng đại này, bởi để đối phó và hòng bóp chết chính quyền non trẻ lãnh đạo cách mạng ở Đình Lập, thực dân Pháp không từ một âm mưu thủ đoạn nham hiểm nào, trong đó có việc xây dựng hệ thống đồn bốt dày đặc trên địa bàn Đình Lập tại các xã Cường Lợi, Bắc Lãng, Lâm Ca, Bính Xá, Kiên Mộc… Trong hệ thống này đồn Đình Lập là lớn nhất và kiên cố nhất, nằm trên mỏm đồi bao quát cả một vùng rộng lớn. Trong đồn có rất nhiều binh lính lại được trang bị đầy đủ súng ống đạn dược, thừa khả năng đàn áp đối phương nổi dậy và kiểm soát chặt chẽ và khống chế toàn bộ mọi hoạt động của thị trấn Đình Lập. Thế mà nơi chi bộ đầu tiên của tỉnh Hải Ninh ra đời được chọn chỉ cách đồn Đình Lập không đầy 200m? Nhà cao phố cũ ngay dưới chân đồi nơi đồn Đình Lập án ngữ, mặt khác, ngôi nhà được xây dựng nhằm mục đích kinh doanh buôn bán và kinh doanh sòng bạc nên rất đông người qua lại lui tới, trong số đó đương nhiên có nhiều binh lính và sĩ quan Pháp cùng lũ tay sai, vui thú máu mê cờ bạc thường xuyên lui tới. Ở bên ngoài thị trấn có bọn lính dõng tuần tra canh gác ngày đêm, với tình hình đó thì việc lựa chọn Nhà cao phố cũ làm nơi khai sinh chi bộ đầu tiên của tỉnh Hải Ninh cho chúng ta thấy đó là sự lựa chọn rất thông minh và vô cùng táo bạo, một sự vận dụng khéo léo binh pháp “Đánh chỗ vô bị, ra nơi không ngờ” của tiền nhân, sự lựa chọn đó là hoàn toàn chính xác và đúng đắn dẫn đến thành công là sự ra đời chi bộ đảng đầu tiên của tỉnh Hải Ninh.

Để ghi nhận sự kiện lịch sử trọng đai này, nơi ra đời chi bộ đảng đầu tiên của tỉnh Hải Ninh là Nhà cao phố cũ trở thành một di tích lịch sử cách mạng.

Đã gần một thế kỷ trôi qua, được xây dựng trên khu đất có địa thế đẹp, Nhà cao phố cũ được nhiều chủ sử dụng, với nhiều mục đích khác nhau nhưng đến nay ngôi nhà vẫn giữ được gần như nguyên vẹn cấu trúc xưa, ngoại trừ việc gia cố sắt nẹp hai bên cầu thang lên tầng hai và thay mấy trấn song cửa sổ. Do việc quy hoạch thị trấn Đình Lập mở rộng về hướng đông nam nên cả Nhà cao phố cũ và dãy phố thuộc khối 8 thị trấn Đình Lập đã trở thành phố cũ thực sự, có không gian yên ả tĩnh lặng. Hiện tại, Nhà cao phố cũ được dùng làm trụ sở của một số tổ chức, đoàn thể của UBND thị trấn Đình Lập. Đó là việc tận dụng tích cực phát huy được hiệu quả của di tích, tuy nhiên, trong quá trình sử dụng cần tuân thủ các quy định về bảo quản và sử dụng di tích. Cần trân trọng gìn giữ, không được làm thay đổi cảnh quan môi trường di tích, mọi công việc tu bổ, sửa chữa liên quan đến di tích phải có ý kiến và phải được sự đồng ý của cơ quan quản lý văn hoá chuyên ngành. /.

 

  Tác giả: Trần Tính, Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn

(nguồn: Cổng TTĐT Lạng Sơn)

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Website này sử dụng Akismet để hạn chế spam. Tìm hiểu bình luận của bạn được duyệt như thế nào.